I. KHÁI QUÁT CHUNG
1. Thông tin chung:
- Tên nước: Cộng hòa Zambia (Republic of Zambia).
- Thủ đô: Lusaka.
- Ngày Quốc khánh: 24/10/1964.
- Vị trí địa lý: Zambia nằm ở miền Nam châu Phi, phía Bắc giáp Cộng hòa dân chủ Congo và Tanzania, phía Tây giáp Angola, phía Nam giáp Zimbabwe và Namibia, phía Đông giáp Malawy và Mozambique. Zambia không có đường ra biển.
- Diện tích: 752.618 km2.
- Khí hậu: nhiệt đới và cận nhiệt đới.
- Dân số: 22,29 triệu người (2026, theo IMF).
- Tôn giáo: Công giáo và các tín ngưỡng địa phương.
- Ngôn ngữ chính thức: tiếng Anh.
- Đơn vị tiền tệ: Kwacha (ZMW, 1 USD = 16,11 ZMW).
- GDP: 29,37 tỷ USD (2025, theo IMF).
- GDP/đầu người: 1.520 USD (2025, theo IMF).
- Lãnh đạo chủ chốt:
+ Tổng thống: Hakainde Hichilema (từ tháng 8/2021);
+ Phó Tổng thống: Mutale Nalumango (từ tháng 8/2021)
+ Chủ tịch Quốc hội: Nelly Butete Kashumba Mutti (từ tháng 9/2021);
+ Bộ trưởng Bộ Ngoại giao và Hợp tác quốc tế: Mulambo Hamakuni Haimbe (từ tháng 6/2024).
2. Khái quát lịch sử:
Từ thế kỷ XV đến đầu thế kỷ XIX, tại châu Phi, người Lunda và Luba thành lập một phần lãnh thổ bao gồm Angola, Cộng hòa Congo, Zambia và một phần Cộng hòa dân chủ Congo ngày nay.
Từ giữa thế kỷ XIX, người phương Tây bắt đầu xâm nhập, khai thác, buôn bán tại vùng đất này. Năm 1888, Cecil Rhodes, một tư bản người Anh, tới giao thương và khai thác mỏ. Từ đó, Anh xác lập vùng kiểm soát của mình bao gồm vùng Rhodesia Nam lãnh thổ Zimbabwe ngày nay) từ năm 1923, Rhodesia Bắc (lãnh thổ Zambia ngày nay) từ năm 1924 và Nyasaland (lãnh thổ Malawy ngày nay) từ năm 1953. Năm 1937, mô hình tổ chức công đoàn đầu tiên được những người lao động châu Phi thành lập có tên là Đại hội Dân tộc Phi (ANC), là tiền thân của Đại hội dân tộc Phi Bắc Rhodesia (NRANC), lãnh đạo nhân dân châu Phi tiến hành cuộc đấu tranh chống đế quốc Anh. Năm 1949, Tổng thống đầu tiên của Zambia là Kenneth Kaunda tham gia ANC và trở thành Tổng thư ký ANC khu vực Bắc Rhodesia vào năm 1952.
Năm 1958, do nhiều khác biệt trong quan điểm chính trị, Kenneth Kaunda tách khỏi Đảng NRANC để tự thành lập Đảng Đại hội Dân tộc phi Zambia (ZANC). Tuy nhiên, Đảng này đã bị cấm hoạt động sau khi Kenneth Kaunda bị bắt năm 1959. Trong thời gian Kenneth Kaunda ngồi tù, những người trung thành với ông lập ra Đảng Độc lập dân tộc thống nhất (UNIP) và bầu Kenneth Kaunda làm Chủ tịch đảng. Năm 1962, Anh buộc phải tiến hành một cuộc bầu cử, lập ra hội đồng lập pháp, thông qua nghị quyết cho phép vùng Bắc Rhodesia ly khai, lập ra một Chính phủ tự trị, có Hiến pháp và Quốc hội riêng. Ngày 24/10/1964, nước Cộng hòa Zambia chính thức ra đời. Đảng Độc lập dân tộc thống nhất (UNIP) giành thắng lợi trong cuộc tổng tuyển cử, ông Kenneth Kaunda, Chủ tịch đảng, làm Tổng thống.
3. Thể chế nhà nước, chế độ chính trị, đảng phái chính trị
- Thể chế chính trị: Zambia theo chế độ Cộng hòa Tổng thống. Tổng thống là nguyên thủ quốc gia, đứng đầu Chính phủ và lãnh đạo đảng cầm quyền; được bầu trực tiếp, có nhiệm kỳ 05 năm và có thể tái cử 01 lần.
- Cơ cấu nghị viện: Zambia theo hệ thống Quốc hội đơn viện. Quốc hội Zambia có 167 thành viên, trong đó 156 thành viên được bầu trực tiếp; 08 thành viên do Tổng thống bổ nhiệm. Chủ tịch Quốc hội, Phó Chủ tịch Quốc hội và Phó Tổng thống có 03 ghế tại Quốc hội.
- Đảng phái chính trị: Zambia có 16 đảng, trong đó các đảng chính gồm:
- Đảng Thống nhất vì sự Phát triển của Dân tộc (UPND): là đảng cầm quyền, được thành lập năm 1998. Lãnh đạo đảng hiện nay là Tổng thống Hakainde Hichilema.
- Mặt trận Yêu nước (PF): Đảng đối lập lớn nhất, thành lập năm 2001, hiện nay có 60/167 ghế tại Quốc hội. Lãnh đạo đảng là cựu Tổng thống Edgar Lungu.
- Đảng Độc lập dân tộc thống nhất (UNIP): Đảng có ảnh hưởng sâu rộng tới chính trị Zambia giai đoạn 1964-1991, tuy nhiên UNIP mất dần ảnh hưởng sau khi chế độ đa đảng được thiết lập, hiện UNIP không có ghế trong Quốc hội.
4. Đặc điểm tình hình, chính sách
4.1. Chính trị: Nền chính trị Zambia tương đối ổn định. Tại cuộc tổng tuyển cử năm 2011, Đảng Mặt trận Yêu nước (PF) giành đa số ghế tại Quốc hội (60/150 ghế) và ông Michael Sata, Chủ tịch Đảng PF trở thành Tổng thống với 42% phiếu bầu sau 03 lần ứng cử Tổng thống. Ngày 28/10/2014, Tổng thống Michael Sata đột ngột qua đời. Tháng 01/2015, Zambia tiến hành bầu cử để tìm người lãnh đạo đất nước. Ông Edgar Lungu, nguyên Bộ trưởng Bộ Tư pháp và Bộ Quốc phòng, thành viên Đảng PF được bầu làm Tổng thống. Tại tổng tuyển cử tháng 8/2016, ông Edgar Lungu tiếp tục giành thắng lợi và trở thành Tổng thống Zambia nhiệm kỳ 2016-2021. Tại tổng tuyển cử năm 2021, ứng viên Đảng UPND Hakainde Hichilema đã giành chiến thắng trước Tổng thống Edgar Lungu và trở thành Tổng thống thứ 7 của Zambia.
4.2. Kinh tế: Zambia có tài nguyên thiên nhiên phong phú gồm đồng (trữ lượng 1 tỉ tấn, chiếm 90% thu nhập từ xuất khẩu), kẽm, cobalt, vàng, urani, chì… Từ năm 2017, Zambia trở thành nước sản xuất đồng lớn nhất châu Phi. Nông nghiệp là xương sống của nền kinh tế Zambia (trồng trọt, chăn nuôi và thủy sản).
- Cơ cấu ngành kinh tế: dịch vụ đóng góp 57%, công nghiệp đóng góp 35,3%, nông nghiệp đóng góp 7,5%; các sản phẩm xuất khẩu chính: đồng, gỗ, cô-ban, điện, thuốc lá, bông; các sản phẩm nhập khẩu chính: sản phẩm hóa dầu, hàng hóa tiêu dùng, hàng dệt may, phân bón, phương tiện vận tải, máy móc thiết bị; đối tác thương mại chính: Trung Quốc, Nam Phi, Cộng hòa dân chủ Congo, Kuwait, Hàn Quốc, Ấn Độ, Ai Cập, UAE.
5. Quan hệ đối ngoại
- Zambia theo đuổi chính sách đối ngoại hòa bình, không liên kết. Zambia tích cực tham gia lực lượng gìn giữ hoà bình, nhất là Lực lượng giữ gìn hoà bình Liên hợp quốc tại Trung Phi (MINUSCA).
- Zambia là thành viên của Liên hợp quốc, Phong trào Không liên kết, Tổ chức Thương mại thế giới, Quỹ Tiền tệ thế giới, Khối Thịnh vượng chung, Liên minh châu Phi, Cộng đồng Phát triển miền Nam châu Phi…
II. QUAN HỆ VỚI VIỆT NAM
1. Chính trị - ngoại giao
- Ngày thiết lập quan hệ ngoại giao: 15/9/1972.
- Cơ quan đại diện: Hiện nay, Đại sứ quán Việt Nam tại Angola kiêm nhiệm Zambia và Đại sứ quán Zambia tại Malaysia kiêm nhiệm Việt Nam.
- Hợp tác trên các diễn đàn đa phương/quốc tế: Hai bên phối hợp tốt trên các diễn đàn quốc tế. Zambia ủng hộ Việt Nam làm Ủy viên không thường trực HĐBA/LHQ nhiệm kỳ 2020-2021 và ủng hộ ứng cử của Việt Nam vào Hội đồng Nhân quyền LHQ 2023-2025.
- Hoạt động trao đổi đoàn:
+ Đoàn Việt Nam thăm Zambia: Bộ trưởng Ngoại giao Nguyễn Mạnh Cầm (tháng 3/1995).
+ Đoàn Zambia thăm Việt Nam: Bộ trưởng Ngoại giao UynWilson Chakulya (tháng 5/1980); Bộ trưởng Ngoại giao Keli Walubita (tháng 4/1998), Bộ trưởng Ngoại giao Harry Kalaba (tháng 7/2014).
2. Kinh tế, thương mại và các lĩnh vực khác:
Kim ngạch thương mại song phương năm 2025 đạt 48,58 triệu USD. Trong đó, Việt Nam nhập siêu với mức là 46,84 triệu USD, chủ yếu là gỗ và các sản phẩm từ gỗ, kim loại thường, nguyên phụ liệu thuốc lá; xuất sang Zambia các sản phẩm từ cao su, phân bón các loại, máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện.
3. Các Hiệp định, thoả thuận đã ký: Hai nước chưa ký kết văn kiện hợp tác./.
Tháng 01/2026